Deri lezyonları:

Cilt, insan vücudunun en büyük ve en dürüst organıdır; içerideki metabolik ve immünolojik kaosun dışarıya vuran bir hologramıdır. Bu analizi yaparken, sadece bir dermatoloji atlası oluşturmayacağız. Bayesyen mantıkla (hangi lezyon, hangi olasılığı ne kadar artırır?) ve Fonksiyonel Tıp bakışıyla (bu lezyon hangi metabolik kök nedene işaret ediyor?) deriyi okuyacağız.

Cilt lezyonlarının tanı ve ayırıcı tanısında sık yapılan hatalar şunlardır:

1. Bayesyen Mantık Hatası: Bayesyen analizi sadece "matematiksel bir formül örneği" (LR hesaplama) değildir. Klinik pratikte Bayesyen yaklaşım, semptomların kombinasyonunun tanısal olasılığı nasıl değiştirdiğiyle ilgilidir. Örneğin; "Makül tek başına anlamsızdır, ama 'kaşıntısız + avuç içinde + makül' kombinasyonu Sifiliz (frengi) olasılığını %90 artırır" gibi bir bağlam kurulabilmelidir.

2. Mekanistik Derinlik: Cilt lezyonlarını sadece şekline göre (morfolojik) sınıflandırmak yeterli değil. Bir püstülün neden oluştuğunu (nötrofil kemotaksisi mi, steril inflamasyon mu?) veya papillomun (et beni) metabolik kökenini (insülin direnci/IGF-1) atlanmamalı. DAD projesi "neden" sorusunu sormak zorundadır.

3. Fonksiyonel Bakış Eksikliği: Cilt lezyonları tamamen allopatik (semptom-tanı) ilişkisiyle tanımlanmaz. Bağırsak mikrobiyotası, metilasyon döngüsü veya oksidatif stresin deri lezyonlarına etkisi gözardı edilmemelidir.

4. Ayırıcı Tanı Nüansları: Peteşi ve purpura ayrımını sadece boyuta indirgenemez. Örneğin "palpabl purpura" (ele gelen morluk) vaskülitin en kritik bulgusudur ve doktor bunu atlarsa hayati bir ayrıntıyı kaçırır.

Karar: Bu analiz, Doktor Aleksi Diagnostik (DAD) projemizdeki veri tabanı için bir "iskelet" olabilir ama "ruh" ve "zeka"dan yoksun bir değerlendirme olmamalıdır.

Deri Bir Sınır Değil, Bir Raporlama Ekranıdır

Bir hekim hastanın cildine baktığında, aslında karaciğerinin detoks kapasitesini, bağırsağının geçirgenliğini ve kan damarlarının inflamasyon düzeyini okur. Deri lezyonları rastgele oluşmaz; her biri spesifik bir patofizyolojik sürecin (sıvı kaçağı, hücre çoğalması, damar hasarı) parmak izidir. Bilgisayarlı tanı sistemlerinde olduğu gibi, lezyonun morfolojisi, rengi ve davranışı, bizi matematiksel bir kesinlikle tanıya götüren vektörlerdir.

I. Lezyonların Morfolojik ve Fonksiyonel Anatomisi

Tanı algoritmamızı kurmak için önce alfabeyi (lezyonları) biyolojik köklerine göre sınıflandırmalıyız.

A. Düzey Değişiklikleri (Epidermal-Dermal Sinyaller) Bu grup, deride "madde artışı veya kaybı olmadan" sadece renk veya doku değişikliği olanları içerir.

1. Makül (<1 cm) & Yama (Patch >1 cm):

   • Tanım: Deri seviyesinde, parmakla hissedilmeyen renk değişikliği.

   • Biyolojik Mekanizma: Epidermiste melanin artışı (çil) veya dermiste vazodilatasyon (kızamık).

   • Fonksiyonel İpucu: Vitiligo (beyaz makül) otoimmünite ve metilasyon sorunu; Café-au-lait lekeleri (kahverengi yama) nörofibromatozis veya ağır metal toksisitesi işareti olabilir.

B. Palpabl (Hissedilen) Katı Kitleler (Hücresel İnfiltrasyon) Burada vücut bir şey "üretiyor" veya bir şeyi "depoluyor".

2. Papül (<1 cm) & Plak (>1 cm):

   • Tanım: Deriden kabarık, içi dolu lezyonlar.

   • Ayırıcı Tanı Algoritması:

     • Yüzeyi pürtüklü mü? → Verruka (Siğil) (HPV kaynaklı).

     • Yüzeyi sedef rengi pullu mu? → Psoriasis (Plak) (Th17 dominansı, sızdıran bağırsak).

     • Mor, kaşıntılı, poligonal mi? → Liken Planus (Hepatit C, stres).

3. Papillom (Acrochordon / Et Beni):

   • Kritik Fonksiyonel Analiz: Sadece bir kozmetik sorun değildir. Papillomlar, Deri Diyabeti olarak adlandırılabilir. Yüksek İnsülin ve IGF-1 seviyelerinin epidermal büyüme faktörlerini (EGF) aşırı uyarması sonucu oluşur. Boyunda çok sayıda papillom = Gizli İnsülin Direnci.

4. Komedon (Açık/Siyah ve Kapalı/Beyaz):

   • Mekanizma: Pilosebase ünitenin keratin ve sebumla tıkanması.

   • Kök Neden: Hiperandrojenizm (PCOS) veya süt ürünleri tüketimine bağlı mTOR aktivasyonu.

C. Sıvı Dolu Lezyonlar (Epidermal Ayrışma) Deri katmanları arasında "savaş" vardır ve ödem/sıvı birikmiştir.

5. Vezikül (<1 cm) & Bül (>1 cm):

   • Mekanizma: İntraepidermal veya subepidermal ayrışma.

   • Bayesyen İpucu:

     • Grup yapmış veziküller (salkım gibi) + Eritemli zemin = Herpes (HSV/VZV).

     • Gevşek büller + Kolay patlama = Pemfigus (Otoimmünite).

6. Püstül:

   • Tanım: İçi nötrofil (irin) dolu vezikül.

   • Klinik: Kıl kökünde ise Folikülit (Staph. aureus), değilse Püstüler Psoriasis.

D. Vasküler Kaos (Damar Dışına Çıkış) Bu grup, kanın damar içinde mi (vazodilatasyon) yoksa dışında mı (kanama) olduğunu ayırmak için hayati öneme sahiptir. Vitropresyon (Diascopy) testi burada altın standarttır (bir camla lezyona basmak).

7. Basmakla Solanlar:

   • Eritem: İnflamasyon veya vazodilatasyon.

   • Telenjiektazi: Kalıcı damar genişlemesi (Örümcek ağı). Karaciğer sirozu (yüksek östrojen) veya Rozasea belirtisi.

8. Basmakla Solmayanlar (Damar Dışına Kanama - Purpurik Grup):

   • Peteşi (<3 mm): Trombosit fonksiyon bozukluğu veya kılcal damar çatlaması.

   • Purpura (>3 mm): Vaskülit (Damar iltihabı).

   • Ekimoz (>1 cm): Travma veya koagülasyon faktör eksikliği.

   • Hematom: Deri altında kan gölü oluşması (pıhtılaşmış).

   • Bayesyen Kural: Ateşli bir çocukta basmakla solmayan peteşi/purpura görülürse, aksi kanıtlanana kadar Meningokoksemi kabul edilir (Pre-test olasılığı çok yüksektir).

E. Özel Lezyonlar

9. Wheal (Ürtiker Plağı): Geçici dermal ödem. Histamin deşarjı (Mast hücresi aktivasyonu - MCAS). 24 saatten kısa sürer, yer değiştirir.

10. Burrow (Tünel): Uyuz böceğinin (Sarcoptes scabiei) stratum corneum içinde açtığı gri-beyaz hat.

11. Poikiloderma: "Cildin yaşlanma üçlemesi". Atrofi (incelme) + Pigmentasyon (leke) + Telenjiektazi. Genellikle kronik güneş hasarı veya genetik (Dermatomiyozit) kökenli.

II. DAD Bayesyen Algoritma Motoru

Bu algoritma, lezyonu tanımlamak için değil, tanıyı dışlamak ve doğrulamak için tasarlanmıştır.

Girdi Parametreleri:

1. Lezyon Tipi (Primer Morfoloji)

2. Palpasyon (Hissedilebiliyor mu?)

3. Vitropresyon (Soluyor mu?)

4. Konfigürasyon (Dizilim)

Algoritmik Akış Şeması:

• Sorgu 1: Lezyon palpabl (ele geliyor) mı?

  • HAYIR (Makül/Yama):

    • Rengi Kırmızı mı? → Basınca soluyor mu?

      • Evet: Viral döküntü, İlaç erupsiyonu.

      • Hayır: Peteşi (Trombositopeni?).

    • Rengi Kahverengi mi? → Melanin artışı (Lentigo, Melazma).

    • Rengi Beyaz mı? → Melanin kaybı (Vitiligo, Tinea Versicolor).

  • EVET (Papül/Plak/Nodül):

    • Yüzeyi pullu mu?

      • Evet: Papuloskuamöz hastalıklar (Sedef, Egzama, Mantar).

      • Hayır: Dermal infiltrasyon (Granülom, Lenfoma, Sarkoidoz).

• Sorgu 2: İçinde sıvı var mı?

  • EVET:

    • Berrak sıvı (Vezikül/Bül) → İmmünolojik (Pemfigus) veya Viral (Herpes).

    • İrinli sıvı (Püstül) → Bakteriyel (Akne, Folikülit) veya Steril (Püstüler Sedef).

  • HAYIR: → Solid kitle (Kist, Lipom, Tümör).

• Sorgu 3: Kırmızı ve basmakla solmuyor (Purpurik). Ele geliyor mu? (En Kritik Soru)

  • Palpabl Purpura (Ele gelen morluk): Lökositoklastik Vaskülit. (Küçük damar iltihabı - Sistemik tutulum riski yüksek).

  • Non-Palpabl Purpura: Trombositopeni, Travma, Kan sulandırıcı kullanımı.

III. Fonksiyonel Tıp Entegrasyonu: Derinin Ötesini Görmek

Bu lezyonlar sadece "Dermatolog"un sorunu değildir. Hepsi sistemik bir çığlıktır:

• Akne / Püstül / Komedon: Sadece cildin yağlanması değildir.

  • Kök Neden: Bağırsak Disbiyozisi (Sızdıran Bağırsak) -> LPS (Lipopolisakkarit) sızıntısı -> Sistemik İnflamasyon.

  • Tedavi Yaklaşımı: Antibiyotik değil; Düşük Glisemik İndeks diyeti + Probiyotik + Çinko.

• Egzama / Atopik Dermatit (Likenifikasyon, Plak):

  • Kök Neden: Filaggrin gen mutasyonu + Histamin İntoleransı (DAO enzimi eksikliği).

• Papillomlar (Et Benleri):

  • Kök Neden: İnsülin Direnci. Bu hastaya "Kilo ver" demek yetmez; HbA1c ve HOMA-IR bakılmalı, Berberin veya Metformin düşünülmelidir.

• Telenjiektazi / Flushing:

  • Kök Neden: Düşük mide asidi (Hipoklorhidri) + SIBO (İnce Bağırsak Bakteri Aşırı Çoğalması) bağlantısı (Gut-Skin Axis).

Sonuç:

Bu veriler ışığında DAD projemizin dermatoloji modülüne şu notu düşüyoruz:

"Deri lezyonlarını sınıflandırmak bir botanikçinin bitkileri sınıflandırmasına benzer; ancak bir hekim, o bitkinin kökündeki toprağı (metabolizmayı) analiz edendir. Bayesyen analiz bize 'Bu lezyonun Vaskülit olma ihtimali %85' derken, Fonksiyonel Tıp bize 'Bu Vaskülitin sebebi Glüten hassasiyetidir' diyebilmelidir."

Bu algoritma, hem acil serviste hayati karar vermeyi (Meningokoksemi vs Viral döküntü) hem de kronik hastalık takibini (Papillom ve Diyabet) kapsayan bütüncül bir yaklaşımdır.

IV. Deri hastalıklarında (Doğal) Tedavi

Deri hastalıklarında fitoterapi, çoğu zaman "kocakarı ilacı" olarak küçümsenir. Ancak bizim DAD projesi perspektifimizde, bu bileşenler "Evrimsel Biyokimya"nın en sofistike silahlarıdır. Bitkiler, milyonlarca yıldır güneşle (UV), böceklerle (parazitler) ve mantarlarla savaşmak için bu metabolitleri üretmiştir. Bizim yaptığımız, bu moleküler kalkanı insan dermisine transfer etmektir.

Aşağıda, sadece "iyi gelen" değil, moleküler mekanizması kanıtlanmış (evidence-based) ve klinik gücü derecelendirilmiş fitokimyasal envanteri, etiyolojik kategorilere göre sınıflandırdım.

Dermatolojik Fitokimya Envanteri: DAD Analizi

Not: Etki Gücü Skalası (Bayesyen Kanıt Ağırlığına Göredir):

• Orta: Hayvan deneyleri ve sınırlı klinik veri.

• İyi: Randomize kontrollü çalışmalar (RCT) mevcut.

• Çok İyi: Meta-analizlerle desteklenen, standart tedaviye denk veya üstün.

1. İnflamatuvar ve Otoimmün Dermatozlar (Sedef, Egzama, Atopik Dermatit)

Lezyon Hedefi: Eritem, Plak, Likenifikasyon, Deskuamasyon

Kurkumin (Curcumin) (Curcuma longa (Zerdeçal)

Etki: Çok İyi

Moleküler mekanizma: Doğal TNF-α İnhibitörü: Biyolojik ilaçlar gibi davranır. NF-κB yolağını bloke ederek sitokin fırtınasını deride durdurur. Psoriasis plaklarında keratinosit proliferasyonunu (aşırı çoğalmayı) yavaşlatır.

Glisiretinik Asit (Glycyrrhetinic Acid) Glycyrrhiza glabra (Meyan Kökü):

Etki: Çok İyi

Moleküler mekanizma: Kortizol Taklitçisi: 11β-HSD enzimini inhibe eder. Bu enzim normalde kortizolü yıkar. İnhibe edildiğinde, derideki doğal kortizol seviyesi artar. Yan etkisiz topikal steroid etkisi yaratır.

Berberin (Mahonia aquifolium)

Etki: İyi

Moleküler mekanizma: Anti-Proliferatif: Keratinositlerin DNA sentezini baskılar. Sedef hastalığındaki o hızlı deri üretimini (turnover) yavaşlatır. Ayrıca güçlü bir antimikrobiyaldir.

Boswellic Acids (Boswellia serrata) (Akgünlük)

Etki: İyi

Moleküler mekanizma: 5-LOX İnhibisyonu: İnflamasyonun "lökotrien" kolunu bloke eder. Özellikle atopik dermatitteki kızarıklık ve ödem üzerinde etkilidir.

2. Enfeksiyöz ve Püstüler Lezyonlar (Akne, Folikülit, Mantar)

Lezyon Hedefi: Püstül, Komedon, Papül, Pürülan Eksuda

Terpinen-4-ol (Melaleuca alternifolia) (Çay Ağacı)

Etki: Çok İyi

Moleküler mekanizma: Membran Bozucu: C. acnes ve S. aureus bakterilerinin hücre zarını patlatır (lizis). Benzoil peroksit kadar etkilidir ancak oksidatif hasar vermez.

EGCG (Epigallocatechin Gallate) Camellia sinensis (Yeşil Çay)

Etki: İyi

Moleküler mekanizma: Sebum Frenleyici: 5-alfa redüktaz enzimini inhibe eder. Testosteronun DHT'ye dönüşümünü deride durdurur, böylece yağ bezi küçülür. Komedon oluşumunu kökten çözer.

Allisin & Ajoene Allium sativum (Sarımsak)

Etki: İyi

Moleküler mekanizma: Antifungal: Tinea (Mantar) enfeksiyonlarında, mantarın lipid sentezini bozar. Dermatofitler üzerinde güçlü bir fungistatik etkiye sahiptir.

Timol & Karvakrol Thymus vulgaris (Kekik)

Etki: Orta

Moleküler mekanizma: Biyofilm Kırıcı: Bakterilerin oluşturduğu koruyucu biyofilmi deler, diğer ajanların (veya antibiyotiklerin) içeri girmesini sağlar.

3. Pigmentasyon ve Fotoyaşlanma (Melazma, Leke)

Lezyon Hedefi: Makül, Yama, Lentigo

Glabridin Glycyrrhiza glabra (Meyan Kökü)

Etki: Çok İyi

Moleküler mekanizma: Tirozinaz İnhibitörü: Melanin üretim fabrikasının (tirozinaz enzimi) şalterini indirir. Hidrokinondan daha güvenlidir, toksik değildir. UV-B kaynaklı eritemi de baskılar.

Arbutin Arctostaphylos uva-ursi (Ayı Üzümü yaprağı)

Etki: İyi

Moleküler mekanizma: Doğal Hidrokinon: Vücutta yavaşça hidrokinona dönüşür ancak yavaş salınım olduğu için melanositleri öldürmeden melanin sentezini durdurur.

Piknogenol (Procyanidins) Pinus pinaster (Çam Kabuğu)

Etki: İyi

Moleküler mekanizma: Endotel Koruyucu: Oral kullanımda derinin mikrosirkülasyonunu artırır. Melazma tedavisinde UV direncini artırarak leke oluşumunu "içeriden" engeller.

Resveratrol: Üzüm Çekirdeği / Kabuğu

Etki: Orta

Moleküler mekanizma: Sirtuin Aktivatörü: Hücresel "gençlik genlerini" (SIRT1) aktive eder. Oksidatif stresi nötralize ederek "sarımsı" yaşlılık rengini (glikasyon) açar.

4. Doku Onarımı ve Skar (Yara, Ülser, Stria)

Lezyon Hedefi: Erozyon, Ülser, Atrofi

Asiaticoside & Madecassoside Centella asiatica (Gotu Kola)

Etki: Çok İyi

Moleküler mekanizma. Kollajen Modülatörü: Fibroblastları uyararak Tip 1 Kollajen sentezini artırır. Ancak bunu kontrolsüz yapmaz; keloid (aşırı skar) oluşumunu engelleyerek düzenli bir örgü sağlar.

Asemannan (Acemannan) Aloe Barbadensis (Aloe Vera)

Etki: İyi

Moleküler mekanizma: Makrofaj Aktivatörü: Yara bölgesine makrofajları çağırır, büyüme faktörlerinin salınımını tetikler ve epitelizasyonu (yaranın kapanmasını) hızlandırır.

Kuersetin (Quercetin) Soğan Kabuğu / Elma

Etki: Orta

Moleküler mekanizma: Fibrozis Engelleyici: Yaranın kötü iyileşmesini ve sertleşmesini (fibrozis) engeller. TGF-beta sinyal yolağını modüle eder.

5. "Magistral" Sentez ve Klinik Yorum

Bu listede gördüğünüz bileşenler basit bitki suları değildir. Bunlar, farmasötik endüstrisinin kopyalamaya çalıştığı ana moleküllerdir.

Fonksiyonel Yaklaşımımız Şöyle Olmalı:

1. Psoriasis/Egzama Hastasında: Kortizon kremi yerine veya onunla dönüşümlü olarak Glisiretinik Asit + Kurkumin içeren lipozomal formülasyonlar.

2. Dirençli Akne Hastasında: Mikrobiyotayı yok eden antibiyotikler yerine, sadece patojenik bakteriyi hedef alan %5 Terpinen-4-ol.

3. Leke Tedavisinde: Toksik hidrokinon yerine Glabridin + C Vitamini kombinasyonu.

DAD Projesi Notu: Cilt, metabolik gerçeğin tuvalidir. Bu topikal ajanlar (dıştan müdahale) yangını söndürür; ancak yangını çıkaran "kundakçıyı" (bağırsak geçirgenliği, insülin direnci) içeriden bulup yok etmek bütün hekimlerin asıl görevidir. Kuantum tünelleme analizimizde konuştuğumuz gibi; doğru frekans (molekül), hücre zarından içeri sızar ve DNA'daki hatayı düzeltir.