RADONLU KAPLICALARIN PSÖRİAZİS VE DİĞER DERİ HASTALIKLARINDAKİ YERİ

Moleküler Mekanizmalar, Klinik Yararın Gerçek Düzeyi, Kanıt Sınırları ve Güvenlik Analizi

Radonlu kaplıca tedavisi veya radon balneoterapisi; radon-222 içeren termal-mineral sularda banyo, radon içeren sıcak ve nemli mağara havasına kontrollü maruziyet ya da bunların fizik tedavi, klimatoterapi ve fototerapiyle birleştirilmesi esasına dayanan tamamlayıcı bir tedavi yaklaşımıdır. Psöriazis, atopik dermatit ve bazı kronik inflamatuar deri hastalıklarında geleneksel olarak kullanılmıştır.

Genel termal-mineral su balneoterapisinin psöriaziste plak kalınlığını, eritemi, skuamasyonu ve kaşıntıyı azaltabileceğini gösteren insan çalışmaları vardır. Buna karşılık, bu iyileşmenin ne kadarının radona, ne kadarının suyun sıcaklığına, mineral içeriğine, nemlendirici etkisine, güneş veya UV maruziyetine, dinlenmeye ve eş zamanlı tedavilere bağlı olduğu çoğu çalışmada ayrılamamıştır. Güncel bilimsel değerlendirmeye göre psöriaziste balneoterapinin semptomatik yararı olasıdır; fakat radonun tek başına sağladığı ek klinik yararın büyüklüğü henüz güvenilir biçimde ölçülememiştir.

Radona özgü psöriazis araştırmalarının en önemli yeni bulgusu, 2025 yılında yayımlanan hayvan deneyinde tekrarlayan radon maruziyetinin psöriazis benzeri plakların ortaya çıkmasını geciktirmesidir. Bununla birlikte IL-17A düzeyleri azalmamış ve araştırmacılar bu çalışmayı radonun psöriazisteki etkinliğine ilişkin ilk preklinik kanıt olarak tanımlamıştır. Dolayısıyla hayvan verileri, radonun insanlarda PASI-75 veya uzun süreli remisyon sağladığını kanıtlamamaktadır.

1. Psöriazis: Deriyle Sınırlı Olmayan Sistemik İnflamasyon

Psöriazis; genetik yatkınlık, doğal ve kazanılmış bağışıklık sistemi aktivasyonu, dendritik hücreler, T-lenfositler ve keratinositler arasındaki karşılıklı etkileşimlerle gelişen kronik, immün aracılı ve sistemik inflamatuar bir hastalıktır. Kaynak metinde hastalığın dünya nüfusunun yaklaşık %2–3’ünü etkilediği; HLA-Cw6 ve IL-23R gibi genetik bileşenlerle stres, enfeksiyon, ilaç ve travmanın hastalığı tetikleyebildiği belirtilmektedir.

Hastalığın merkezinde özellikle IL-23/Th17 ekseni bulunur:

1. Genetik ve çevresel tetikleyiciler keratinosit hasarına ve antimikrobiyal peptitlerin salınmasına yol açar.

2. LL-37 gibi moleküllerin nükleik asitlerle oluşturduğu kompleksler plazmasitoid ve miyeloid dendritik hücreleri aktive eder.

3. Dendritik hücrelerin ürettiği IL-23, Th17 ve ilişkili hücresel yanıtları sürdürür.

4. IL-17A, IL-17F, IL-22, TNF-α ve diğer mediyatörler keratinosit proliferasyonunu, nötrofil göçünü ve antimikrobiyal peptit üretimini artırır.

5. Keratinositlerin normalde haftalar süren olgunlaşma ve yüzeye ilerleme döngüsü belirgin biçimde hızlanır.

6. Sonuçta iyi sınırlı eritemli, infiltre ve gümüşi-beyaz skuamlı plaklar oluşur.

Plak psöriazis en sık formdur. Guttat, inverse, püstüler ve eritrodermik formlar da görülür. Psöriatik artrit, obezite, metabolik sendrom, kardiyovasküler hastalıklar, inflamatuar bağırsak hastalıkları, anksiyete ve depresyon gibi eşlik eden durumlar nedeniyle psöriazis yalnızca kozmetik veya yüzeysel bir deri hastalığı olarak değerlendirilmemelidir.

2. Güncel Tedaviler ve Tamamlayıcı Yaklaşıma Duyulan İhtiyaç

Psöriazis tedavisi hastalığın yaygınlığına, plakların yerleşimine, psöriatik artrit varlığına, önceki tedavilere, komorbiditelere ve hastanın yaşam kalitesine göre bireyselleştirilir.

Hafif hastalıkta nemlendiriciler, keratolitikler, topikal kortikosteroidler, D vitamini analogları ve özel bölgelerde kalsinörin inhibitörleri kullanılabilir. Daha yaygın hastalıkta dar bant UVB, sistemik konvansiyonel ilaçlar, küçük moleküller veya TNF, IL-17 ve IL-23 yolaklarını hedefleyen biyolojik ilaçlar gündeme gelir.

Kaynak metinlerde; topikal kortikosteroidlerin uzun süreli kullanımındaki atrofi riski, sistemik ilaçların organ toksisiteleri, biyolojik ilaçların maliyeti ve enfeksiyon riskleri nedeniyle ilaç yükünü azaltabilecek tamamlayıcı yöntemlere ihtiyaç bulunduğunu vurgulamaktadır.

Ancak tamamlayıcı tedavinin amacı etkili modern tedavileri kesmek değil; uygun hastalarda kaşıntıyı azaltmak, plakları yumuşatmak, yaşam kalitesini iyileştirmek, bazı topikal ilaçların kullanımını azaltmak ve hastalık kontrolüne destek olmaktır.

3. Radonlu Kaplıca Tedavisi Nedir?

Radon-222, uranyum-238 bozunma zincirinde oluşan renksiz, kokusuz ve radyoaktif bir soy gazdır. Radon bozunduğunda polonyum, kurşun ve bizmut izotopları gibi kısa ömürlü radon ürünleri meydana gelir. Bu ürünlerin bazıları alfa parçacıkları yayar.

Radonlu kaplıcalarda maruziyet üç yoldan gerçekleşebilir:

• Suda çözünmüş radonun banyo sırasında deriyle teması,

• Sudan havaya geçen radon ve bozunma ürünlerinin solunması,

• Mağara veya galeri tedavilerinde radon içeren havanın doğrudan solunması.

Alfa parçacıklarının dokudaki menzili oldukça kısadır. Bununla birlikte biyolojik etkinin yalnızca “radonun epidermis-dermis sınırına geçip plakları doğrudan ışınlaması” şeklinde açıklanması aşırı basitleştiricidir. Deri yüzeyine çöken radon ürünleri, solunum yoluyla alınan doz, suyun sıcaklığı, nem, mineral bileşimi ve sistemik stres yanıtı birlikte değerlendirilmelidir.

Deri dozimetresi üzerine yapılan hesaplamalar, belirli koşullarda deri yüzeyine çöken radon ürünlerinin bazal hücreler ve Langerhans hücreleri düzeyinde ölçülebilir dozlar oluşturabileceğini; ancak günlük çevresel maruziyette başlıca risk yolunun radon ürünlerinin solunması olduğunu göstermektedir.

4. Önerilen Moleküler Etki Mekanizmaları

Kaynak metinlerde radon için TNF-α, IL-6 ve IL-17A’nın baskılanması; IL-10 ve TGF-β’nin artırılması; NF-κB inhibisyonu; Treg/Th17 dengesinin düzeltilmesi; dendritik ve Langerhans hücrelerinin modülasyonu; p53 aktivasyonu; Ki-67 azalması; apoptoz ve Nrf2 ilişkili antioksidan yanıt gibi çok sayıda mekanizma önerilmektedir.

Bu mekanizmalar bilimsel kesinliklerine göre üç grupta incelenmelidir.

4.1. Görece Desteklenen Mekanizmalar

Geçici immünmodülasyon

Radon tedavisinden sonra periferik bağışıklık hücrelerinde, inflamatuar sinyallerde ve bazı sitokin profillerinde değişiklikler bildirilmiştir. Bununla birlikte insan araştırmalarının büyük bölümü kas-iskelet sistemi hastalarında yapılmıştır. 2026 tarihli kapsamlı değerlendirme, radon tedavisinin oksidatif stres yanıtlarını ve inflamatuar sinyallemeyi modüle edebileceğini; fakat radonun izole etkisinin, uzun dönem güvenliğinin ve ideal tedavi parametrelerinin yeterince tanımlanmadığını belirtmektedir.

Adaptif antioksidan yanıt

Düşük doz iyonizan radyasyon geçici bir oksidatif uyarı meydana getirebilir. Bu uyarı hücresel antioksidan savunmayı artırabilecek adaptif mekanizmaları harekete geçirebilir. Radon tedavisi alan küçük hasta gruplarında toplam antioksidan kapasitede değişiklik bildirilmiştir; ancak bu bulgular psöriazisli deride doğrudan klinik iyileşme kanıtı değildir.

Nöroimmün ve termal etkiler

Sıcak su; vazodilatasyon, kas gevşemesi, stres azalması, uyku kalitesinde iyileşme ve kaşıntı algısında değişiklik oluşturabilir. Su basıncı, nem, dinlenme, fiziksel aktivite ve kaplıca ortamından uzaklaşma da hastanın algıladığı yarara katkıda bulunur. Bu etkiler gerçek olabilir; fakat radona özgü değildir.

4.2. Preklinik Düzeyde Desteklenen Mekanizmalar

2025 tarihli psöriazis fare modelinde tekrarlayan radon maruziyeti plak gelişimini geciktirmiştir. Lenf düğümlerinde plazmasitoid dendritik hücrelerin azalması, bazı T-hücresi düzenleyici yolaklarda değişim ve farklı gen ekspresyon profilleri saptanmıştır. Buna karşılık IL-17A konsantrasyonu azalmamıştır. Bu sonuç, radonun IL-17A’yı kesin olarak düşürdüğünü söylemek yerine, daha karmaşık ve geçici bir immün düzenleme oluşturabileceğini düşündürmektedir.

Atopik dermatit benzeri fare modelinde radonlu su verilmesinin lezyon gelişimini geciktirdiğini gösteren daha eski bir çalışma da vardır. Bu araştırma radonu içme suyuyla uygulamış ve insanlarda radon banyosunun atopik dermatiti tedavi ettiğini göstermemiştir.

4.3. Henüz Doğrudan Kanıtlanmamış İddialar

Radonun insan psöriatik plağında:

• IL-17A’yı düzenli biçimde azalttığı,

• NF-κB nükleer translokasyonunu klinik olarak anlamlı düzeyde engellediği,

• FoxP3 pozitif Treg hücrelerini artırdığı,

• Ki-67 ekspresyonunu düşürdüğü,

• p53 üzerinden keratinosit apoptozunu sağladığı,

• Munro mikroapselerini ortadan kaldırdığı,

• filaggrin veya loricrin sentezini artırdığı

iddiaları, günümüzde güçlü ve tekrarlanmış insan biyopsisi çalışmalarıyla doğrulanmış değildir. Bunlar biyolojik hipotez veya preklinik olasılık olarak sunulmalı, kanıtlanmış klinik mekanizma şeklinde ifade edilmemelidir.

5. Psöriaziste Genel Balneoterapinin Klinik Etkinliği

2024 tarihli sistematik incelemede termal-mineral su banyolarını değerlendiren sekiz klinik çalışma bulunmuştur. Bunların yedisi psöriazisli erişkinleri, biri ekzamatöz dermatiti incelemiştir. Psöriazis çalışmalarının tamamında en az bir klinik sonlanımda iyileşme bildirilmiştir; yedi çalışmanın yedisinde PASI düşmüştür. Ancak üç çalışmada yüksek, dört çalışmada orta ve yalnızca bir çalışmada düşük yanlılık riski belirlenmiştir. Araştırmacılar sonuçların olumlu görünmesine rağmen güçlü bir klinik sonuca ulaşmak için çalışma sayısı ve kalitesinin yetersiz olduğunu vurgulamıştır.

Üç haftalık kompleks kaplıca rehabilitasyonu uygulanan 80 psöriazis hastasını kapsayan gözlemsel çalışmada ortalama PASI skoru 7,15’ten 2,62’ye düşmüştür. Bununla birlikte program yalnızca radondan oluşmamış; farklı spa uygulamaları, rehabilitasyon ve destekleyici yöntemler birlikte kullanılmıştır. Kontrol grubu bulunmaması nedeniyle iyileşmenin radona veya kaplıca suyundaki tek bir bileşene bağlanması mümkün değildir.

Psöriaziste en güçlü balneoterapi verilerinden biri radonlu suyla değil, yoğun tuzlu su banyosu ile UVB’nin kombinasyonuyla ilgilidir. Orta-şiddetli psöriazisli 160 erişkinin katıldığı randomize çalışmada yoğun tuzlu su banyosu ardından UVB uygulanan grupta PASI-50 oranı %86, yalnızca UVB alan grupta %54 bulunmuştur. Ancak tedavi sonrasında etkinin kalıcılığına ilişkin açık bir kanıt elde edilmemiştir. Bu araştırma balneofototerapinin etkili olabileceğini gösterir; radonun etkisini göstermez.

6. Radonlu Kaplıcalardan Psöriazis Ne Düzeyde Yarar Görür?

Bilimsel açıdan en doğru yanıt

Psöriazisli bazı hastalarda iki ila dört haftalık termal-mineral su veya balneofototerapi programı sonunda PASI, plak kalınlığı, eritem, skuamasyon, kaşıntı ve yaşam kalitesinde klinik olarak anlamlı iyileşme görülebilir. Fakat mevcut verilerle bu iyileşmenin belirli bir yüzdesini radona bağlamak mümkün değildir.

Kanıtın pratik özeti

Değerlendirme Sonuç

Genel termal-mineral su balneoterapisi Psöriazis belirti ve bulgularını azaltabilir

Tuzlu su banyosu + kontrollü UVB UVB’ye kıyasla tedavi sonu PASI yanıtını artırabilir

Radonun tek başına insan psöriazisindeki etkisi Belirsiz; yeterli kontrollü çalışma yok

Radonun IL-17/Th17 eksenine etkisi Preklinik ve dolaylı kanıt düzeyindePASI-75 veya PASI-90 sağlama oranı

Radon için güvenilir biçimde belirlenmemiştir. Altı-on iki aylık remisyonBazı spa programlarında bildirilmiş olsa da radona özgü olarak kanıtlanmamıştır

Biyolojik ilaçlara alternatif olması. Kanıtlanmış değildir

Tamamlayıcı tedavi olarak kullanılması Uygun seçilmiş erişkinlerde düşünülebilir

Bu nedenle radonlu kaplıcalar için en savunulabilir klinik ifade şudur:

Radon içeren bir termal tedavi programı, hafif veya orta şiddette kronik plak psöriaziste semptomatik rahatlama sağlayabilecek tamamlayıcı bir seçenek olabilir; ancak modern topikal, fototerapötik veya sistemik tedavilerin yerine geçebileceği ve radonun tek başına uzun süreli hastalık kontrolü sağlayacağı gösterilmemiştir.

7. Kaynak Metindeki Özgül Klinik İddiaların Bilimsel Durumu

Kaynak metinlerde Bad Gastein’de 150’den fazla hastada PASI’nin %50–70 azaldığı, Jáchymov’da 80 hastada PASI-75’in %45 olduğu, serum IL-17A ve TNF-α’nın düştüğü, radonlu suyun radonsuz suya karşı PASI azalmasını %65’e karşı %35 artırdığı ve yüksek radon konsantrasyonlarının PASI-90 sağlayabildiği belirtilmektedir.

Güncel literatür taramasında bu rakamları aynı hasta sayıları, protokoller ve sonuçlarla doğrulayan yayımlanmış radon-spesifik insan psöriazis çalışmaları belirlenememiştir. Bad Gastein radon araştırmalarının büyük bölümü romatizmal ve kas-iskelet sistemi hastalıklarına odaklanmaktadır. 2025 tarihli psöriazis araştırması ise insan çalışması değil, fare modelidir ve yazarlar bunu ilk preklinik etkinlik kanıtı olarak tanımlamaktadır.

Bu nedenle aşağıdaki sayılar klinik öneri oluşturmak amacıyla kullanılmamalıdır:

• “2.000–5.000 Bq/L çoğu hastada PASI-50/75 oluşturur.”

• “5.000–10.000 Bq/L PASI-75/90 ve 9–12 aylık remisyon sağlar.”

• “Radon biyolojik ilaçlara alternatiftir.”

• “Hastaların %70–80’i radondan yarar görür.”

• “Radon kürü steroid ihtiyacını kesin olarak %40–60 azaltır.”

Bu ifadeler kaynak metinlerde korunmuş olmakla birlikte, güncel kanıt düzeyinde doğrulanmış tedavi büyüklükleri olarak kabul edilemez.

8. Atopik Dermatit ve Ekzamatöz Hastalıklar

Atopik dermatit; epidermal bariyer bozukluğu, genetik yatkınlık, tip 2 inflamasyon, mikrobiyal disbiyoz ve kaşıntı-kaşıma döngüsünün birlikte rol aldığı kronik bir hastalıktır. IL-4, IL-13 ve IL-31 gibi mediyatörler önemlidir.

Genel termal-mineral su balneoterapisinin ekzamatöz dermatitte klinik indeksleri ve deri nemini iyileştirebileceğine ilişkin sınırlı insan verisi vardır. 2024 sistematik incelemesinde yalnızca bir ekzamatöz dermatit çalışması yer almış; termal suyun içme suyuna göre daha fazla klinik iyileşme oluşturduğu bildirilmiştir. Bu nedenle genel balneoterapi için olası bir destekleyici yarardan söz edilebilir; ancak kanıt düşük düzeydedir.

Radona özgü insan verisi çok daha zayıftır. Fare modelinde hastalık gelişiminin gecikmesi biyolojik olasılık oluşturmakla birlikte, insanlarda SCORAD’ın %60–75 düşeceği veya dört-sekiz aylık remisyon sağlanacağı sonucuna ulaştırmaz.

Yarar düzeyi: Genel termal-mineral su için düşük düzeyde olumlu kanıt; radonun ek etkisi için yetersiz kanıt.

9. Skleroderma ve Raynaud Fenomeni

Kaynak metin radonun mikrosirkülasyonu artırabileceğini, TGF-β sinyalini modüle edebileceğini, fibroblast proliferasyonu ve kollajen üretimini azaltabileceğini; Raynaud ataklarını ve dijital ülserleri iyileştirebileceğini ileri sürmektedir.

Sıcak banyo ve hidroterapi periferik dolaşımı geçici olarak artırabilir ve eklem hareketlerini rahatlatabilir. Ancak radonun sistemik sklerozda hastalığı modifiye ettiği, modifiye Rodnan deri skorunu anlamlı düzeyde düşürdüğü veya dijital ülser iyileşmesini hızlandırdığı yönünde yeterli kontrollü dermatoloji çalışması yoktur.

Ayrıca ciddi pulmoner hipertansiyon, kalp tutulumu, interstisyel akciğer hastalığı veya aktif dijital enfeksiyonu bulunan hastalarda sıcak ve nemli tedavi ortamı risk oluşturabilir.

Yarar düzeyi: Semptomatik dolaşım rahatlaması olası; antifibrotik ve hastalık modifiye edici etki kanıtlanmamıştır.

10. Kronik Ürtiker ve Prurigo

Radonun mast hücrelerini stabilize ettiği, histamin salınımını veya anti-FcεRI antikorlarını azalttığı yönündeki açıklamalar teorik düzeydedir. Kronik spontan ürtiker için radonlu kaplıca tedavisinin etkinliğini gösteren yeterli randomize kontrollü çalışma bulunmamaktadır.

Sıcak banyo bazı hastalarda rahatlama yerine kolinerjik ürtikeri veya kaşıntıyı tetikleyebilir. Bu nedenle ürtiker hastalarında sıcaklık toleransı kişisel olarak değerlendirilmelidir.

Yarar düzeyi: Belirsiz; rutin tedavi olarak önerilemez.

11. Vitiligo

Vitiligoda CD8 pozitif T hücreleri, interferon-γ/CXCL10 ekseni, oksidatif stres ve melanosit kaybı önemlidir. Kaynak metin radonun otoimmün saldırıyı ve oksidatif stresi azaltabileceğini, dar bant UVB ile sinerji gösterebileceğini belirtmektedir.

Bununla birlikte radon banyosunun tek başına repigmentasyon sağladığını veya NB-UVB’ye anlamlı katkıda bulunduğunu gösteren güvenilir kontrollü insan verisi yoktur. Balneofototerapiyle görülen iyileşme doğrudan UVB’ye, mineral bileşime veya tedaviye uyumun artmasına bağlı olabilir.

Yarar düzeyi: Çok düşük kanıt; vitiligo için deneysel veya tamamlayıcı düzeyde bile dikkatli değerlendirilmelidir.

12. Liken Planus ve Palmoplantar Püstüloz

Liken planus T-hücresi aracılı bazal keratinosit hasarıyla, palmoplantar püstüloz ise nötrofilik inflamasyonla ilişkilidir. Kaynakta radonun T-hücresi sitotoksisitesi ve nötrofil infiltrasyonunu azaltabileceği belirtilmektedir.

Ancak vaka bildirimleri veya küçük gözlemsel seriler, tedavi etkinliği göstermek için yeterli değildir. Palmoplantar püstüler hastalıkta sıcak ve nemli ortam maserasyonu artırabilir; oral liken planusta banyo tedavisinin doğrudan bir etkisi beklenmez.

Yarar düzeyi: Yetersiz kanıt.

13. Kronik Yaralar ve Diyabetik Ülserler

Kaynak metinde VEGF ve FGF artışı, M1 makrofajlardan M2 fenotipine geçiş, mikrosirkülasyon ve kollajen sentezi üzerinden yara kapanmasının %20–30 hızlanabileceği ileri sürülmektedir.

Radonun diyabetik ayak ülserlerinde yara kapanmasını belirli bir yüzde hızlandırdığına ilişkin güvenilir randomize insan kanıtı mevcut değildir. Açık veya enfekte yaranın ortak kullanılan kaplıca suyuna sokulması kontaminasyon, maserasyon ve enfeksiyon riskini artırabilir. Diyabetik ayakta temel yaklaşım basıncın kaldırılması, damar değerlendirmesi, enfeksiyon kontrolü, debridman, metabolik kontrol ve uygun yara bakımından oluşur.

Yarar düzeyi: Radon için kanıt yok denecek kadar az; açık veya enfekte yaralarda kaplıca uygulaması önerilmez.

14. Akne, Rozasea, Alopesi Areata, İktiyozis ve Diğer Hastalıklar

Akne vulgaris, rozasea, dermatomiyozit, piyoderma gangrenozum, alopesi areata ve iktiyozis için kaynakta çeşitli antiinflamatuar, vasküler veya immünmodülatör etkiler sıralanmıştır.

Bu hastalıklar açısından radon-spesifik kontrollü klinik kanıt bulunmamaktadır. Üstelik sıcaklık:

• Rozaseada vazodilatasyon ve flushing oluşturabilir.

• İnflamatuar aknede terleme ve oklüzyonu artırabilir.

• Piyoderma gangrenozumda travma yoluyla paterji riski yaratabilir.

• Dermatomiyozitte kardiyopulmoner veya kas tutulumu varsa ek risk oluşturabilir.

Mineralli suyun iktiyoziste hidrasyon veya skuam yumuşaması sağlaması mümkündür; ancak bu etki radona özgü değildir.

Yarar düzeyi: Radon açısından yetersiz veya yok; hastalığa göre zarar olasılığı ayrıca değerlendirilmelidir.

15. Uygulama Protokolleri: Kaynakta Önerilenler ve Bilimsel Sınırları

Kaynakta 36–38 °C su sıcaklığı, 15–20 dakikalık banyo, günde bir-iki uygulama, 14–21 günlük kür ve 2.000–5.000 Bq/L radon konsantrasyonu önerilmiştir. Ayrıca yılda bir-iki tekrar kürden söz edilmektedir.

Bunlar evrensel olarak kabul edilmiş, dermatolojiye özgü ve doz-cevap ilişkisi kanıtlanmış standartlar değildir. Tesislerin radon konsantrasyonları, su mineralizasyonu, havalandırması, uygulama biçimi ve hastaların aldığı inhalasyon dozu değişmektedir.

Bilimsel bir klinik uygulamada şu kayıtlar tutulmalıdır:

• Başlangıç PASI, vücut yüzey alanı ve hekim global değerlendirmesi,

• Kaşıntı sayısal skoru,

• Dermatoloji Yaşam Kalitesi İndeksi,

• Kullanılan topikal ve sistemik ilaçlar,

• Su ve hava radon konsantrasyonu,

• Su sıcaklığı ve uygulama süresi,

• Eş zamanlı UV veya güneş maruziyeti,

• Alevlenme, yanık, hipotansiyon ve enfeksiyon gibi advers olaylar,

• Tedavi sonu ile birinci, üçüncü ve altıncı ay kontrolleri.

Radonun gerçek ek etkisini belirlemek için aynı sıcaklık ve mineral bileşimine sahip radonsuz kontrol suyu gerekir. Aksi hâlde gözlenen değişim radona atfedilemez.

16. Fototerapiyle Kombinasyon

Balneofototerapi psöriaziste etkili olabilir. Tuzlu veya mineral içerikli su plakları yumuşatabilir, skuamı azaltabilir ve UV ışığının lezyona daha homojen ulaşmasını sağlayabilir. Yoğun tuzlu su banyosu ardından UVB uygulamasının yalnız UVB’den daha yüksek tedavi sonu PASI-50 oranı oluşturduğu gösterilmiştir.

Ancak radonun deriyi UV’ye özel olarak duyarlı hâle getirdiği veya gereken UV dozunu güvenli biçimde azalttığı kanıtlanmamıştır. UV dozu dermatolog tarafından fototipe, önceki eritem yanıtına ve deri kanseri riskine göre ayarlanmalıdır. Kontrolsüz güneşlenme radon tedavisinin zorunlu veya güvenli bir parçası değildir.

17. Radyasyon Güvenliği

Kaynak metinde üç haftalık kürün yaklaşık 0,5–2 mSv doz oluşturduğu ve bu nedenle “tamamen güvenli” olduğu belirtilmektedir.

Bazı radon spa çalışmalarında tedaviyle ilişkili etkin dozun yaklaşık 0,2–0,5 mSv düzeyinde olabileceği bildirilse de gerçek doz; havadaki ve sudaki konsantrasyona, radon ürünlerinin denge faktörüne, aerosol yapısına, havalandırmaya, banyo süresine ve mağara inhalasyonu bulunup bulunmamasına göre değişir.

Bir dozun doğal arka plan radyasyonundan düşük olması, onun “sıfır riskli” veya “tamamen güvenli” olduğunu kanıtlamaz. Radyasyon korunmasında gereklilik, optimizasyon ve mümkün olan en düşük makul maruziyet ilkeleri geçerlidir.

WHO’ya göre radon önemli bir akciğer kanseri nedenidir. Uzun dönem ortalama radon konsantrasyonundaki her 100 Bq/m³ artışla akciğer kanseri riskinin yaklaşık %16 arttığı kabul edilir. Sigara içenlerde radonla ilişkili akciğer kanseri riski çok daha yüksektir; WHO sigara içenlerin radondan etkilenme riskini sigara içmeyenlere göre yaklaşık 25 kat yüksek olarak bildirmektedir.

Bu veriler yıllarca süren çevresel maruziyetle ilgilidir ve kısa süreli kontrollü spa kürüne doğrudan eşitlenemez. Bununla birlikte özellikle radon mağarası veya kapalı, yetersiz havalandırılmış tedavi alanlarında inhalasyon dozu ihmal edilmemelidir.

18. Kontrendikasyonlar ve Hasta Seçimi

Kaynakta gebelik, emzirme, çocukluk çağı, aktif malignite, aktif deri enfeksiyonları, eritrodermik veya akut püstüler psöriazis, dekompanse kalp ve böbrek yetmezliği, ileri solunum hastalıkları ve sigara kullanımı önemli riskler arasında sayılmaktadır.

Radon tedavisi açısından evrensel dermatoloji kılavuzu bulunmamakla birlikte aşağıdaki durumlarda uygulamadan kaçınmak veya ayrıntılı uzman değerlendirmesi yapmak uygundur:

• Gebelik ve emzirme,

• Çocukluk ve ergenlik dönemi,

• Aktif malignite veya yakın zamanda tedavi edilmiş kanser,

• Aktif deri veya sistemik enfeksiyon,

• Eritrodermik psöriazis,

• Jeneralize püstüler psöriazis,

• Kontrolsüz hipertansiyon,

• Dekompanse kalp yetmezliği,

• Ciddi ritim bozukluğu,

• İleri akciğer hastalığı,

• Ciddi böbrek yetmezliği,

• Sıcak banyoya toleranssızlık,

• Açık ve enfekte yaralar,

• Yetersiz havalandırılan radon mağaralarında sigara kullanımı veya yoğun sigara öyküsü.

Eritrodermik ve jeneralize püstüler psöriazis tıbbi acil durum oluşturabilir; bu hastalar kaplıcaya değil hastane değerlendirmesine yönlendirilmelidir.

19. Radonlu Kaplıca ile Klasik Kaplıcanın Karşılaştırılması

Özellik Klasik termal-mineral su Radon içeren termal su

Temel etkiler: Isı, hidrostatik basınç, hidrasyon, mineral etkileri Aynı etkiler + düşük doz iyonizan radyasyon maruziyeti

Psöriatik plak: Skuamı yumuşatabilir, hidrasyonu artırabilir. Ek immünmodülasyon olasılığı vardır; insanlarda büyüklüğü bilinmemektedir

Kaşıntı: Sıcaklığa göre azalabilir veya artabilir. Radona özgü üstünlük kanıtlanmamıştır.

PASI yanıtı: Çok sayıda küçük çalışmada iyileşme. Radonun bağımsız katkısı ölçülmemiştir.

Remisyon: Bazı hastalarda tedavi sonrası devam edebilir. Altı-on iki aylık üstün remisyon iddiası doğrulanmamıştır.

RiskHipotansiyon, maserasyon, sıcaklık intoleransıBunlara ek olarak inhalasyon ve radyasyon riskiSigara ile etkileşimRadona özgü değilÖzellikle inhalasyon maruziyetinde önemlidir

20. Kanıt Düzeyine Göre Dermatolojik Endikasyonlar

Hastalık Genel balneoterapi kanıtı Radona özgü kanıt Son değerlendirme

Plak psöriazis: Düşük-orta Çok düşük Tamamlayıcı kullanım düşünülebilir

Atopik dermatit: Düşük Preklinik Semptomatik destek olası

Psöriatik artrit: Romatoloji verileri mevcut Düşük-orta Deriden çok ağrı ve hareket işlevine yönelik

Skleroderma: Çok düşük Çok düşük Hastalık modifiye edici etki kanıtlanmamış

Kronik ürtiker: Yetersiz Yetersiz Rutin kullanım önerilemez

Vitiligo Yetersiz Yetersiz Repigmentasyon kanıtı yok

Liken planus: Çok düşük Yetersiz Vaka düzeyinin ötesinde kanıt yok

Palmoplantar püstüloz Çok düşük Yetersiz Yanıt öngörülemez

Akne ve rozasea: Çok düşük Yok Sıcaklık bazı hastaları kötüleştirebilir

Kronik yara ve diyabetik ülser Yetersiz Yetersiz Açık/enfekte yarada uygulanmamalı

Alopesi areata Yetersiz Yok Önerilemez

İktiyozis Semptomatik hidrasyon olası Yok Etki radona özgü değildir

21. Klinik Sonuç

Radonlu kaplıca tedavisini psöriazis için “doğal bir biyolojik ilaç”, “IL-17 inhibitörünün doğal karşılığı” veya “biyolojik tedavi alternatifi” olarak tanımlamak mevcut kanıtların ötesine geçer. Radonun düşük dozlarda bağışıklık ve redoks yanıtlarında değişiklik oluşturabileceğine dair biyolojik işaretler bulunmaktadır; ancak bu işaretlerin insan psöriazisinde ne ölçüde PASI yanıtına dönüştüğü bilinmemektedir.

Genel termal-mineral su balneoterapisi açısından tablo daha olumludur. Psöriazisli hastaların bir bölümünde iki-üç haftalık tedavi sırasında:

• Plakların yumuşaması,

• Skuam ve eritemin azalması,

• Kaşıntının hafiflemesi,

• Uyku ve yaşam kalitesinin iyileşmesi,

• Topikal tedavi uygulamasının kolaylaşması

beklenebilir. Fakat yanıt kişiden kişiye değişir ve hastalığın yeniden alevlenmesi mümkündür.

Nihai kanıta dayalı hüküm

Psöriazis: Genel balneoterapi muhtemelen yararlıdır; radonun ek yararı belirsizdir.

Atopik dermatit: Genel termal-mineral su hafif-orta semptomatik yarar sağlayabilir; radona özgü insan kanıtı yoktur.

Vitiligo, ürtiker, skleroderma, liken planus, akne, kronik yara ve diğer dermatozlar: Radon tedavisinin etkinliği hakkında güvenilir nicel sonuç verilemez.

Radonlu kaplıca, seçilmiş erişkin psöriazis hastalarında dermatolog, balneoloji uzmanı ve gerektiğinde radyasyon güvenliği uzmanının gözetiminde adjuvan tedavi olarak ele alınmalıdır. Etkili topikal veya sistemik tedaviler radon kürü gerekçesiyle kontrolsüz biçimde kesilmemelidir. Özellikle sigara kullananlarda mağara inhalasyonu ve yetersiz havalandırılmış radon ortamları konusunda daha ihtiyatlı olunmalıdır.

Genel uyarı

Bu makale bilimsel bilgilendirme amacı taşır. Hastaya özel tedavi önerisi yerine geçmez. Psöriazis şiddeti, eşlik eden hastalıklar, kullanılan ilaçlar, kardiyopulmoner durum ve tesisin ölçülmüş radon maruziyeti değerlendirilmeden radonlu kaplıca tedavisine başlanmamalıdır.